Yol dhaŋu ŋayam ?
Nyenam ŋaya bayiŋ yaka gapuŋa.
Ga ŋäpaki'warra yindi djäl nyäku maya'mayanhawu.
Waripum dhanal nhänany bayiŋ wapthuman bala rulandhunna do'ḻin.
Ga waripum nhänany dhanal bayiŋ djäma maniwuynha.
Yol dhaŋu ŋayam?
Ŋayam bayiŋ yaka ŋuthan retja'ŋa.
Ga waripum ŋaya bayiŋ yaka ŋuthan ŋäpaki'wura ŋayiŋa.
Yol dhaŋu ŋayam ?
Nyenam bayiŋ yaka ŋaya gapuŋa
Minytjim ŋaya dhaŋu minytji'minytjimi.
Yol dhaŋu ŋayam?
Nyenam bayiŋ ŋaya yaka retjaŋa.
Rumbalma ŋaya bulkami, ga wambalma ŋaya dhaŋu wikarra.
Ṉokam ŋaya bayiŋ yaka borum.
Yol dhaŋu ŋayam?
Nyenam bayiŋ ŋaya yaka retjaŋa.
Ŋarru ṉokam ŋaya bayiŋ yaka yumurrkuny ga ŋaḻapaḻminy bawalaminy.
Bala ŋaya bukawayyin ḏirramuny ŋaya ŋarru ṉoka yalŋuwa.
Nhä dhanŋu ŋayam?
Buṯthunma ŋaya bayiŋ yaka marimi ganydjarryu garrwarmurru.
Ga waripum buṯthun ŋaya bayiŋ ŋoymurru.
Yol dhaŋu ŋayam?
Nyenam bayiŋ ŋaya yaka ŋayiŋa.
Ṉokam bayiŋ ŋaya yaka ŋatha.
Nhä dhaŋu nayam?
Ŋaya bayiŋ yaka nyena warumukna mathirraŋa.
Banhalaya gormurrŋa gorthaŋa.
Ŋätjil baman' birr yakan nyinan ŋandhark Garkman, ŋarru galki guḻun'miŋa ŋayiŋa.
Ga waŋganymim ḏaykun'thu goḏarrmi nhan Garkman ṉakaman yakurrŋuru nharaŋ, bala nhan gapun watjaran ḻinygu nhan mariminan nharaŋdjin.
Bala nhan gapun wurkthuwan, wurkthuwanan, wurkthuwanan, wurkthuwanan yanan ḻinygu ga dhawaryuman waŋganyŋuru guḻun'ŋuru bayan nhan yakan baṉḏany dhäyan.
Ga dhäwul nhan.............ŋunhuŋ gana’yin bayiŋuya gapuyu.
Ga wap nhan ga waripuŋurum gapu guḻun'ŋuru gapu wurkthuwan, ga mayaŋ'ŋuru ga barkaŋuru ga maŋutjiŋuru ga djurryurrŋuru, warrpam'thuwan yana dhawar'yuman.
Bayiku nhan ŋuthanam bathalayinan YOLYINAN dhika WAŊARRYINAN.
Banha nhan ŋoyanam ŋir'yunminam, ga dhulmum nhan yakan goyuwan ben nhana waŋarrnha bitjan ŋayi yakan runu-wuṯthuwan. Ga dhäwul wikarram djunama nhan ŋarruŋan dhulmun ḻuḻuḻuyuwan.
Nhanmam ŋarruŋan wäyinma ga waymim, ga gäyum waŋa'-waŋayinan ḻinygu gapuwun mäwu rangan.
Mariminan dhanal warwuyuwan gapuwu bala dhanal dhäruknha ganitjuman.
Ga nhanmam Biḻatiputjma waŋan bitjanan,
“Wäy yulparra, ŋalma Garkmannha biyarrmak-wuŋan, mä nhan ŋarru gitkitthun djunama nhanguru ŋarru gapum dhulmuŋurum djalkthunmin”.
Ga dhanalim nhangu bukmak yoran, bala dhanal ranganan Garkmangun.
Ga bukmakthu dhanal waŋga'-waŋganydhu birrka'-yuwan nhalpiyan dhanal nhana ŋarru biyarrmak wuŋan Garkmannha.
Ŋurruŋum nhangu wärraŋthu dhäwu yalkuwan rakaran, ga bayiwaḻim ga biyayay' nha nhanguḻi wakalŋin ga mayali'-wolan nhana, ga bayiwaḻim ga nyiknyiknha nhangura gumurrŋa marryuwan, ga………….dhäwul nhan ŋunhuŋ Garkman dhanaliŋguŋ gitkitthuwan.
Manymak ga banham dhanal dhuka-yarrkthuwan ga Gapu-raypinybuywun bäpiwu.
Ŋarru nhangum Garkmankum yakurrnha watjuwan. Bala nhangu gapu-raypinybuyma bäpi yuḻutjtjuwanan yuḻutj, yuḻutj, yuḻutj gaḻyuwan ŋarruŋan bala yanan ḻinygu ga galitjin Garkmanguḻi.
Bala nhan githi-githiyuwanan nhana GARKMANNHAM dhulmun yaŋara'yun nhangu-waywuru.
Ŋurruŋum nhan gaŋga gitgitthuwan.
Bala nhan ŋarruŋan marrmarryuwan dhulmun, marrmarryuwanan ŋarruŋan.
Bala nhan Garkmanma gitkitthuwanan.
Bala nhanguru gapum dhurrwaraŋurum ḻarrwaw' yuwanan ḻinygu nhan banha gitkitthuwanan warrpam'thuwanan yana ḻarrwaw' yuwanan
balaya guḻu'guḻunḻin, ga mayaŋḻin ga barkaḻin ga djurryurrḻin ga maŋutjiḻin malaŋuḻ.
Bala dhanalim mulmum, ga wäyinma ga gäyum malanynha goŋmiyinan.
Bala dhanalim waymim, ga wäyinma ga gäyum Wälŋayinan.
Ga nhanmam Garkmanma djunamaya yutjuwaḻa'yin.
Bala dhanal wäyindhum malaŋuyu ŋupanan nhanany retja'ḻin dhethuŋgan ga dhäwulnha dhanal biyapulma nhanany rumbal nhäŋal.
Dhäwulnha yanan dhäwulnha!
Yumurrku' yaka wakalŋi ŋayiŋa
ga mäḻuyum nyin ṉoka ŋatha.
Yapa ŋarruŋa ḏiltjiḻi ga boma nhan yaka guku ga golam yumurrkuwu' ŋayiḻi.
Mäḻum ŋarruŋa yapawuḻi, wäy ŋala nyäkum guku?
Ḻinygu dhanal ṉukan yumurrkuyu' ŋayiŋa.
Ga mäḻum ŋarruŋa ḏiltjiḻi ga boma nhan weṯi. Ga golam nhan ŋayiḻi yumurrkuwu’ ga yapawu ?
Yaka !
Ga nhanam yapam ŋarruŋan mäḻuwuḻi.
Wäy, nhäwu dhaŋu nhunu barpuru weṯim ṉoka?"
Ga nhäwu nhunum barpuru gukum ṉoka?
Bala dhupal ŋarruŋa bala yumurrku'wuḻin ḻinygu dhanal yaka wakalŋi ŋayiŋa.
DHAWUNY MALA: Waykiṉgiṉguŋ ga Yäwirrwuŋ
MINY'TJINY MALA; Djirrpinyinguŋ
WUKIRRIWUYNYDJA: Ganyinurruwuŋ
(C) 1994
Ŋätjil baman', ŋunhal bala bärrku ŋayiŋa yakan nyinan Worruŋu Dhäyka, ga Djawuḻpa, ga Dhäyka Ratha, ga Wuŋgan ga Butjikit.
Waŋganymi waluyu dhanal ŋaykan bala ŋathawu ganguriwu. Ga mäyanam dhanal, wapitja, batji ga gutjark.
Ŋaykan dhanal ŋarruŋan bala…a djuḏupnha gulŋiyan, gangurimiḻin retjaḻi, bala nhan Worruŋuyum Dhäykayu nhäŋal WAKINBUYNHA GANGURI nhan yakan marwat ŋurrkan goyuwan.
Bala nhan bitjanan waŋan,
"Wäy? Nhä dhaŋum ḻatju marwat? Dhaŋum marwat bilanyan bitjan gangurin."
Bala nhan Worruŋuyum Dhäykayu ŋangi'yuwanan banhaya gangurim wapitjayun.
Ŋangi'yuwan nhan yakan yana ḻinygu…u, ga baya nhan rumbalnha maḻŋ'thuwan.
Bala nhan ḏulŋurr'yuwanan, ŋarru dhäwul yana nhan dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Ga biyapul nhan ḏulŋurr'yuwan,
ga ḏulŋurr'yuwan, ga ḏulŋurryuwan.
Ga dhäwul yana nhan dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Bala nhan Worruŋum Dhäyka gawaw'yuwan Djawuḻpawun bitjanan,"Way, Djawuḻpa! Go! Ŋatjil räli ŋarrya, ŋali dhaŋu ganguri warryun dhawaṯthuman. Ḻinygu WAKIN dhaŋu marimi. Warryuwan ŋaya yakan dhaŋu, ga dhäwul nhan dhaŋu dhawaṯthuwan!"
"Yultha?", bitjan nhanmam Djawuḻpam.
Bala nhan Djawuḻpam ŋarruŋanan guŋga'yundawun Worruŋuwun Dhäykawu, bala dhupal rrambaŋin yakan ḏulŋurr'yuwan banhaya gangurim.
Ḏulŋurr'yuwan dhupal, ga ḏulŋurr'yuwan, ga ḏulŋurr'yuwan.
Ga dhäwul yana dhupal dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Bala dhupal Worruŋum Dhäyka ga Djawuḻpam gawaw'yuwan dhupaliŋguwaywuru Dhäykawun Rathawu, "Way, Wirrkuḻ! Go, räli ŋarrya ga guŋga'yuwa ŋalinyuny dhaŋu ganguri, warryuwan ŋalinyu yakan dhaŋu, ga dhäwul nhan dhaŋu yaki dhawaṯthu".
Bala nhan Dhäykam Ratha ŋarruŋanan guŋga'yundawun dhupalingu Worruŋuwun Dhäykawu ga Djawuḻpawun, bala dhanal bukmakthun yakan ḏulŋurr'yuwan banhaya gangurim, Worruŋuyu Dhäykayu, ga Djawuḻpayu ga Dhäykayu Rathayu.
Ḏulŋurr'yuwan dhanal, ga ḏulŋurr'yuwan, ga ḏulŋurr'yuwan.
Ga dhäwul yana dhanal dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Bala dhanal Worruŋum Dhäyka, ga Djawuḻpam, ga Dhäykam Ratha gawaw'yuwan Wuŋgangun, bitjanan,
"Way, Wuŋgan! Go, räli ŋarrya, ŋalma dhaŋu ganguri ḏulŋurr'yuwan. Ḻinygu ŋanapu yakan dhaŋu gulkuru ḏulŋurr'yuwan."
Bala nhan Wuŋganma ṉaŋ'thuwanan guŋga'yundawun dhanaliŋgu, bala dhanal yakan bukmakthun ḏulŋurr'yuwan banhaya gangurim.
Ḏulŋurr'yuwan dhanal,
ga ḏulŋurr'yuwan, ga ḏulŋurr'yuwan.
Ga dhäwul yana dhanal dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Bala dhanal Butjikitkun gawaw'yuwan, Worruŋu Dhäyka, ga Djawuḻpa, ga Dhäykam Ratha ga Wuŋgan bitjanan,
'Way! Butjikit! Guŋga'yuwa ŋanapiliny, dhaŋu ganguri' ḻinygu wanyu dhaŋu marimi." Warryuwan ŋanapu yakan dhaŋu ga dhäwul nhan dhawaṯthuwan.
Bala biyapulma dhanal yakan guḻkuyun ḏulŋurr'yuwan.
Ḏulŋurr'yuwan dhanal,
ga ḏulŋurr'yuwan, ga ḏulŋurr'yuwan.
Ga dhäwul yana dhanal dhawaṯthumanam banhaya gangurim.
Ḻinygun, bala dhanal waŋgany manapanminan bala dhanal ḏulŋurr'yuwanan, ḏulŋurr'yuwanan yana ḻinygu ga dhäkay dhanal ḏupthuwan baṉarraḻi banhaya WAKINNHA GANGURINY, ga bukmak yana dhanal gälkinam garminydjarrk'ḻim. Ga ŋoya'-ŋuyanam dhanal yakan ŋapa-ŋal'thumanminan banhalaya garminydjarrk'ŋam. Worruŋum Dhäyka, gälkin Djawuḻpawuḻi, ga Djawuḻpam gälkin Dhäykawuḻi Rathawuḻi, ga Dhäykam Ratha gälkin Wuŋganguḻi, ga Wuŋganma gälkin ŋapaḻi Butjikitkuḻi.
Bala dhanal nhäŋalan banhaya WAKINMA GANGURI nhan yakan ŋoyan warraŋulnha garminydjarrk'ŋan.
Ḻinygu nhana banha waŋarr. Ga bukmak dhanal bitjan waŋan, "Yo…uy, nhän dhaŋum ganguri nhanan waŋarrnha ŋatja?"
"Nhäyun ŋalma ŋarru dhaŋu golamam balam ŋayiḻim?", bitjan nhan waŋan Djawuḻpa.
Ga dhanalim mel-nha'nharamin, Worruŋuyu Dhäykayu nhäŋal Dhäykany Rathany, ga Dhäykayum Rathayu, nhäŋal Wuŋgannha, ga Wuŋgandhum nhäŋal Butjikitnha.
Baḏak ŋatjil dhanal yakan dhuka maḻŋ'thuman nhäyu dhanal ŋarru ḏowukthun banhaya WAKINNHA GANGURINY bala ŋayiḻi.
Bala nhanmam Dhäykam Ratha waŋan bitjanan dhanaliŋguḻi,
"Wäy yulparra! Bala ŋalma ŋarruŋa ŋayiḻi ga garr'yun yolŋu'-yulŋuny ŋalmaliŋguway guŋga'yundawu."
"Ŋalma? ", bitjan dhanalim.
Bala dhanal ŋarruŋanan ŋayiḻin ga garr'yuwan dhanaliny bala dhanal ŋayakanan balayan gumurrḻin retjaḻi banha ŋalaŋa yakan ganguri ŋoyan.
Banha dhanal nhäŋalam yolŋuyum warrayu bala dhanal bitjanan waŋanam,
"Yaka dhaŋum wakin marimi ganguri bitjan wakin bäwaŋ! Ga ŋanak - ḏokun bitjan WAKIN BÄWAŊ!"
Bala nhan bitjanan waŋan dhanaliŋguḻi Worruŋum Dhäyka,
"WAŊGANY MÄRRMA' ḺURRKUN’. Ma ŋalma ḏowukthuna".
Bala dhanal ḏowukthuwanan banhaya gangurim. Ga gurrumnha dhanal ŋarruŋan golanam banhaya gangurim balam ŋayiḻim.
Ga dhaŋutham dhanal dhaŋalkuwan be yana bathalakuwan, ga baya nhan ŋurrŋgitj' ganitjin bala dhanal ḻirrmayuwanan, ga nhäran yakan ga ŋalwuruŋdjin bala dhanal warrk'thuwanan.
Bala dhanal ŋarruŋan ṉukanan, ŋarru bayiŋ warrayu ḻinygu yolŋuyu warrayu banha dhanal guŋga'yuwan yakan dhanaliny. Ga ḻurrkun'mi dhaniyami dhanal dhawar'yumanam banhaya WAKINMA ganguri.
Ga dhäkayma nhan banha gangurim latju marimi.
GANGURIWUY DHÄWU (THE BIG YAM)
A story in the Golumala/Ŋaymil/Gälpu Language
translated by Marilyn Ganyinurru Gurruwiwi
from the original story GULAKA’PUY DHÄWU
First published in the Gupapuyŋu Language by the Literature Production Centre, Milingimbi C.E.C. - 1993
Colour pages were printed at the LPC, Milingimbi CEC.
The text and finishing of this book was done by the Galiwin’ku Literature Production Centre, Shepherdson CEC, Galiwin’ku - Elcho Island.
PMB 74 Winnellie N.T. 0821.
(C) Galiwin’ku Literature Production Centre August 1994. ISBN 0 949440 84.
“Big Book” prepared at Galiwin’ku L.P.C. 1997.
Dhäwuny dhuwai - Monica Wilton-guŋ
Wuŋiliny' mala - George Pascoe-wuŋ
Gälpugurrnydja matha gurr - Ganyinurru Gurruwiwiwuŋ
Waŋganymi waluyu, waŋgany ḏirramu ŋarruŋan bala gukuḻi.
One day a man went looking for honey.
Ŋarruŋan nhan yakan, yana ḻinygu, djuḏupnha gulŋiyan wurrthal'ḻin.
Bala nhan ŋarruŋan gukuwun nhäŋa'- nhaŋal.
Going along, he entered the forest. Then he looked for sugar bag.
Yana ḻinygu, baku-bakuruwan nhan ŋarruŋan ḻiw'yuman, ga dhäwul yana nhan maḻŋ'thuman.
Next he went around looking for honey but he couldn't find it.
Bala nhan ŋarruŋanan bala nhan nyinanan, ŋoynha ŋir'yunmin bakurunharan ḻiw'yumandan.
Then he sat down for a rest.
Ga bayiwaḻiyam dhurrwaraŋuru nhan biyapul gukuwu rangan, bala nhan nhäŋal gukun ḏawurrnha yarrpanynha, nhan ŋarruŋan gulŋiyan, ŋarru dharpawuyma gaḏaykawuy.
After that, he went looking for honey, then he saw the bees going into the tree.
Ḻinygun bala nhan guṯthuwanan, guṯthuwanan yana ḻinygu ga gälkin, nhan banhaya dhulmu gukumi dharpa munatha'ḻin.
So he chopped at the tree, it fell to the ground.
Ga biyapul nhan guṯthuwan mamuḏakthuwan, dharrnha nhäŋal nhan rumbalma gukuny nhan yakan ŋoyan. Bala nhan wapthumanan banikin'ḻin, wapthumanan ŋarruŋan dhaŋaŋ.
Again he chopped across the tree, he saw the sugar bag there. Then he got it, put it into a billy, he got a lot.
Ḻinygun, bala nhan ḏitjuwanan ŋayiḻi'n.
Then he set off, and went home.
A Man Went for Honey
A story in the Gälpu, Golumala and Ŋaymil Language
Translated by Ganyinurru Gurruwiwiwuŋ
from the original story Djabbarnma Namanja Kiyirriya
Original story by Monica Wilton in the Ndjebbana Language of the Kunibidji People of Central Arnhem Land
Illustrations by George Pascoe
Colour pages printed by Manigrida Literature Production Centre
The text and finishing of the book was completed by the
Galiwin'ku Literature Production Centre Shepherdson College
Galiwin'ku - Elcho Island PMB 74
Winnellie NT 0821
© Galiwin'ku Literature Production Centre September 1993
ISBN 0 949440 73



In 2022, the Literature Production Centre – Shepherdson College (LPC) were proud to finally publish and share a new publication for the Yolŋu community, Buwaray Raykurayku Gälpu Dhäruk.
Over twenty-seven years in the making, this resource was devised in the early 1990s by the author Marilyn Ganyinurru (2) Gurruwiwi during her time as a Literacy Worker in the LPC. As a Gälpu woman, Marilyn wanted to support the students in the College who came to school speaking Gälpu, were affiliated with the clan or with the Yolŋu language group it belongs to – the Dhaŋu group.
This book is her vision. It is truly unique. There are 1700 entries, each with a picture and a little story. All of it is in Gälpu. All of the work in creating the text, creating the graphics and the editing has been undertaken by Gälpu or close family members such as wives, mothers or children.
Over the years the support team has included the Teacher-Linguists and Literacy Production Supervisors at Shepherdson College, the East Arnhem Linguist, Bilingual Programs Managers, ARDS and Batchelor Press. Buwaray Raykurayku Gälpu Dhäruk is also available for purchase through the Shepherdson College Reception with all proceeds used to support the production of future Gälpu resources and programs.
Classroom teachers can request copies from the LPC.
For more information or to purchase a copy please contact lpc.shepherdson@education.nt.gov.au.